Καλό Ταξίδι Γιώργο

 Η φωτογραφία είναι ΙΝΤΙΜΕ, από εδώ https://www.kathimerini.gr/society/562691647/pethane-o-giorgos-grammatikakis/

= = = = = = =

του Δημήτρη Κοργιαλά

Προς το τέλος του βιβλίου "Η Κόμη της Βερενίκης" ο αναγνώστης αισθάνεται την αγωνία του συγγραφέα Γιώργου Γραμματικάκη να προσδώσει στο σύμπαν έναν σκοπό, ένα νόημα που να συνδέεται με την ύπαρξη του ανθρώπου.

 

Στο κεφάλαιο του βιβλίου περί της Ανθρωπικής Αρχής τίθενται, έμμεσα και άμεσα, τα μεγάλα ερωτήματα: άραγε, υπάρχει το σύμπαν χωρίς την παρουσία του παρατηρητή του; Δηλαδή, αν δεν υπάρχει κάποιος που να παρατηρεί και να ερευνά το σύμπαν, πώς μπορεί να βεβαιωθεί η ύπαρξη του;

 

Τραβώντας το στα άκρα -εδώ ο συγγραφέας επικαλείται τον φυσικό J. A. Wheeler- το σύμπαν είναι ανάγκη να δημιουργήσει τον άνθρωπο, για να υπάρξει το ίδιο!

 

Είναι, βεβαίως, αυτό πρωτίστως τελεολογικό, απολύτως εγωιστικό και ανθρωποκεντρικό. Εύκολα θα μπορούσαμε κι εμείς να προχωρήσουμε ακόμα παραπέρα. Να πούμε, δηλαδή, ότι αν αύριο, για οποιονδήποτε λόγο, η ανθρωπότητα πάψει να υπάρχει, τότε μαζί της χάνεται και το σύμπαν. Ή, πιο σωστά, το σύμπαν χάνει τη συνείδηση της ύπαρξής του.

 

Προσεκτικός ο Γραμματικάκης, επισημαίνει ότι μπορεί μεν τέτοιες θεωρίες να είναι ελκυστικές, αλλά "ελάχιστα γίνονται αποδεκτές από τον επιστημονικό κόσμο". Κι εγώ συμφωνώ με αυτό.

 

Ωστόσο ομολογώ ότι κάτι με τρώει και θέλω να φτάσω τις παραπάνω σκέψεις στο τέρμα τους. Διότι, βαθύτερα ακόμα, η ανάγνωση γίνεται πιο ελκυστική, αν παραδεχθούμε ότι η ανθρώπινη μελέτη για το σύμπαν δεν είναι παρά η ίδια η φύση που μελετά και γνωρίζει τον εαυτό της. Με αυτή την έννοια, ο άνθρωπος είναι ο νους του ίδιου του σύμπαντος, είναι η σκέψη ενός σύμπαντος που ωριμάζει, που ερευνά, που αναζητεί απαντήσεις για τον εαυτό του. Μέσω ημών το σύμπαν κάνει μια προσπάθεια αυτογνωσίας του.

 

Από τα παραπάνω μπορεί κανείς να συμπεράνει ότι αποκλείεται η ύπαρξη νοήμονος ζωής πέρα από τον πλανήτη μας. Εάν η ανθρωπική αρχή είναι, στην πραγματικότητα, ανθρωποκεντρική, τότε εδώ, σ' αυτή τη μικρή γωνιά του σύμπαντος, εδρεύει η νόησή του.

 

Θυμάμαι που ο γάλλος ιστορικός της επιστήμης Alexandre Koyré σε ένα κείμενό του μας διηγείται μια ιστορία. Τον 16ο αιώνα ο Marcellus Stellatus Palingenius έγραψε ένα ποίημα που έγινε αρκετά δημοφιλές. Σε αυτό αναγνωρίζει την ποιοτική διάκριση υποσελήνιου και υπερσελήνιου χώρου. Και χρησιμοποιεί αυτήν ακριβώς τη διάκριση για να υποθέσει ότι υπάρχουν νοήμονα όντα και έξω από τη Γη.

 

Το σκεπτικό του έχει ως εξής: αν στον κατώτερο τόπο της Γης υπάρχουν νοήμονα όντα, δεν είναι αναγκαίο να υπάρχουν και στον ανώτερο τόπο των άστρων; Δηλαδή, αν εδώ στη Γη, στον υποσελήνιο τόπο της μεταβολής και της φθοράς, υπάρχουν νοήμονα όντα, τότε δεν πρέπει να υποθέσουμε ότι τέτοια υπάρχουν και στον υπερσελήνιο τόπο; Κι επιπλέον, δεν είναι λογικό να πούμε ότι σ' εκείνον τον τέλειο τόπο της αμεταβλητότητας και της αφθαρσίας πρέπει να υπάρχουν τέλεια πλάσματα;

 

Στο ποίημά του ο Palingenius γράφει:

"[...] πλάσματα περιέχουν τα ουράνια και όλοι ακόμη οι αστερισμοί.

Υπάρχουν ουράνιες πόλεις κι έδρες Αγίων,

όπου κατοικούν Βασιλιάδες και κοινοί θνητοί.

Όχι μορφές και σκιές από μάταια πράγματα,

αλλά τέλειοι Βασιλιάδες κι άνθρωποι, είναι τέλεια εκεί όλα".

 

Θυμήθηκα αυτή την ιστορία, επειδή ο Palingenius ανοίγεται στο σύμπαν εξαιτίας της παραδοχής του για την ποιοτική κατωτερότητα του επίγειου τόπου. Υποθέτει την ύπαρξη κι άλλων νοήμονων όντων, τελειότερων από μας, βασιζόμενος ακριβώς στην έλλειψη τελειότητας της Γης, ώστε να της αρνηθεί την αποκλειστικότητα για τη φιλοξενία νοήμονος ζωής.

 

Αν και οι παραδοχές του δεν ισχύουν -σήμερα π.χ. γνωρίζουμε ότι δεν υπάρχει ποιοτική διαφορά ανάμεσα σε υποσελήνιο και υπερσελήνιο τόπο-, είναι δίκαιο να του αναγνωρίσουμε μια τολμηρότητα που όμοιά της συναντούμε μόνο στους αρχαίους προσωκρατικούς φιλοσόφους.

 

Έτσι, μια θεωρία του 16ου αιώνα φαίνεται να είναι πιο τολμηρή από τη θεωρία της ανθρωπικής αρχής του 20ου αιώνα. Κι αυτό είναι αρκετά παράδοξο. Αν παραδεχτείς τη διάκριση ανώτερου-κατώτερου τόπου, συμπεραίνεις την ύπαρξη νοήμονος ζωής κι έξω από τη Γη. Ενώ αν αυτή η διάκριση δεν ισχύει, κλείνεσαι στον εαυτό σου.

 

Ο Γραμματικάκης, όμως, έρχεται εδώ να παρατηρήσει ότι "αν δεχθεί κανείς την ανθρωπική αρχή, το σύμπαν φαίνεται εξαιρετικά σπάταλο". 

 

Πράγματι, για τον τελικό σκοπό -το σύμπαν να αποκτήσει συνείδηση του εαυτού του, αυτογνωσία- θα αρκούσε μόνο η Γη και ένα αστέρι -έστω το πολύ ένας γαλαξίας. Προς τι, λοιπόν, όλα αυτά τα δισεκατομμύρια των γαλαξιών; Αν όντως υπάρχει ένα σχέδιο, καταλήγει ο Γραμματικάκης, θα πρέπει να ειναι πιο φιλόδοξο. Θα υπάρχουν δισεκατομμύρια πλανήτες που φιλοξενούν ζωή, η οποία θα εμφανίζεται "σε μεγάλη ποικιλία μορφών, που κάποιες δεν θα έχουν τις δικές μας αδυναμίες ή περιορισμούς στη νόηση".

 

Μιλάμε, επομένως, για μια διασπορά της νόησης. 

 

Κατά τον Γραμματικάκη, "η αποδοχή της ανθρωπικής αρχής συνεπάγεται ένα σύμπαν διάσπαρτο από νοήμονα όντα".

 

"Αναζητώ τη Βερενίκη", επαναλάμβανε ο Γραμματικάκης. Η Βερενίκη είναι η αναζήτηση για το νόημα του σύμπαντος, η γνώση για τον άνθρωπο και τη θέση του μέσα σ' αυτό.

 

Ο Γιώργος Γραμματικάκης "έφυγε" σήμερα, αλλά η αναζήτηση της Βερενίκης συνεχίζεται.

 

= = =

Υ.Γ. (δικό μου) Θυμάμαι τον πατέρα μου να έχει αυτό το βιβλίο στην βιβλιοθήκη του... Αντίο Γιώργο - και εκεί ψηλά πιες μια ρακή με τον πατέρα μου και μιλήστε για την Βερενίκη, ίσως είναι εκεί, δίπλα σας! Ίσως! Σαν την Ιθάκη που αναζητούμε σε όλη μας την ζωή... Αλλά όταν φτάσουμε στην Ιθάκη μας, η Ιθάκη δεν έχει να μας δώσει πια τίποτα, αλλά μας έδωσε το ωραίο ταξίδι της ζωής μας...